W dniach 21.04-30.04.2026 r. zespół Biura Poszukiwań i Identyfikacji Instytutu Pamięci Narodowej przeprowadził na terenie dawnych polskich wsi Ostrówki i Wola Ostrowiecka, w dawnym powiecie lubomelskim na Wołyniu (Ukraina) prace archeologiczno-poszukiwawcze. Przedstawicielem środowiska medyczno-sądowego był wieloletni współpracownik Biura dr Łukasz Szleszkowski z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu, wiceprezes PTMSiK.  Prace prowadzone były wraz z ukraińskim partnerem -przedsiębiorstwem „Wołyńskie Starożytności” przy udziale obserwatorów z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP. Celem prac było odnalezienie grobów polskich mieszkańców w/w wsi, zamordowanych przez ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA  30 sierpnia 1943 r. Były to pierwsze prace prowadzone na Wołyniu przez Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN. Działania polsko-ukraińskiej ekspedycji były poprzedzone wieloletnimi badaniami archiwalnymi i historycznymi, których celem było wskazanie najbardziej prawdopodobnej lokalizacji grobów ofiar. Wnikliwa analiza licznych zachowanych relacji świadków tych tragicznych wydarzeń, zdjęć lotniczych i innych danych, zaowocowała odnalezieniem grobu zbiorowego już pierwszego dnia prac terenowych, na terenie dawnego gospodarstwa Aleksandra Strażyca w Woli Ostrowieckiej. Ostatecznie w wyniku badań trwających dziewięć dni ujawniono dwa groby zbiorowe i jeden pojedynczy. Znacznym utrudnieniem w trakcie prowadzenia niniejszych prac był fakt, że obecnie teren dawnych polskich wsi stanowią pola uprawne, łąki i nieużytki. Jedynym  śladem po nieistniejących polskich wsiach jest figura Matki Boskiej pochodząca z kościoła w Ostrówkach oraz krzyże postawione w miejscu odnalezionych i ekshumowanych wcześniej grobów. Zgodnie z ukraińskim prawem badania tego rodzaju są podzielone na dwa etapy. Pierwszym z nich jest poszukiwanie grobów i udokumentowanie ich obecności. Do prac ekshumacyjnych można przystąpić dopiero w drugim etapie, po uzyskaniu kolejnej zgody ze strony władz. Z uwagi na to prace zespołu koncentrowały się jedynie na odnalezieniu grobów i nie wiązały się z ich eksploracją. Ingerencja w ich obręb była minimalna i miała na celu jedynie potwierdzenie obecności szczątków ludzkich. A zatem na obecnym etapie nie jest możliwe ustalenie liczby ofiar pochowanych w odnalezionych grobach. Aktualnie zespół oczekuje na uzyskanie zgody ze strony ukraińskiej na kolejny etap prac polegający na: ekshumacji szczątków, badaniu antropologicznym i sądowo-lekarskim, pobraniu materiału do badań DNA i przede wszystkim godnym pochówku na cmentarzu dawnej parafii w Ostrówkach. 

    Ostrówki i Wola Ostrowiecka to miejsca szczególne pod wieloma względami.  Poszukiwania i ekshumacje  na tym terenie prowadzono już w 1992 roku, a kolejne w latach 2011 i 2015 r. Łącznie z grobów masowych i pojedynczych ekshumowano wówczas, przebadano  i godnie pochowano szczątki 674 zamordowanych Polaków, mężczyzn, kobiet i dzieci. Łączną liczbę ofiar szacuje się na około tysiąc, tym samym  około  300 osób nadal nie zostało odnalezionych.  Wyjątkową osobą, uczestniczącą w pracach na tym terenie od 1992 r. jest dr Leon Popek historyk z lubelskiego oddziału IPN, który od lat 70-tych XX wieku zbiera i analizuje relacje świadków, będąc potomkiem zarówno ocalałych jak i zamordowanych w trakcie czystek etnicznych mieszkańców wsi. Całe swoje życie zawodowe poświęcił badaniu zbrodni popełnionych przez ukraińskich nacjonalistów na Polakach mieszkających na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Historycy szacują, że całkowita liczba polskich ofiar może wynosić nawet 130 tysięcy a Ostrówki i Wola Ostrowiecka są najlepiej przebadanym miejscem spośród wszystkich miejscowości na terenie Ukrainy.

    Również dla polskiego środowiska sądowo-lekarskiego miejsce to jest wyjątkowe. Z inspiracji dr. Leona Popka w 1992 r. pierwsze ekshumacje i badania przeprowadził na Wołyniu prof. Roman Mądro z lubelskiego Zakładu Medycyny  Sądowej. Raporty z niniejszych prac zostały opublikowane w Archiwum Medycyny Sądowej  i Kryminologii w 1993 r. Publikacje te mają wyjątkową wartość nie tylko ze względu na wyniki badań sądowo-lekarskich, co warto podkreślić pierwszych,  dotyczących tych wydarzeń historycznych. Autor opisuje w nich szereg problemów natury organizacyjnej, trudy pracy w pionierskich warunkach, pod presją czasu, bez odpowiedniego sprzętu, całkowicie odbiegające od tych w jakich pracują współcześnie zespoły poszukiwawczo-ekshumacyjne. Mimo tych wszystkich ograniczeń udało mu się zrealizować cel badań i stworzyć wartościowe raporty. Na łamach Archiwum starał się także zawrzeć ogólne, bardzo cenne wnioski dotyczące prowadzenia takich prac w przyszłości, oparte na własnych doświadczeniach z Wołynia oraz ekshumacji szczątków polskich oficerów prowadzonych w Katyniu.  

   Kontynuacja w 2026 r. prac badawczych rozpoczętych przed 34 laty przez  dr. Leona Popka i prof. Romana Mądro na Wołyniu pozwala z optymizmem patrzeć w przyszłość i daje nadzieję na realizację zadania i misji Biura Poszukiwań i Identyfikacji Instytutu Pamięci Narodowej  - „Powracamy po swoich”.

Dr n.med. Łukasz Szleszkowski

Fot.1  Krzyż upamiętniający grób masowy ekshumowany w Ostrówkach. (fot.Ł.Szleszkowski)

Fot.2  Krzyż upamiętniający grób masowy ekshumowany  w Woli Ostrowieckiej (fot.Ł.Szleszkowski)

Fot.3  Figura Matki Boskiej z kościoła w Ostrówkach (fot.Ł.Szleszkowski)

Fot.4   Prace terenowe w Ostrówkach w kwietniu 2026 r. (fot.T.Trzaska/BPiI IPN)

Fot.5   Prace terenowe w Ostrówkach w kwietniu 2026 r. (fot.T.Trzaska/BPiI IPN)